زانیاری گشتی

ئه‌وه‌ی‌ تا ئێستا نه‌ت زانیوه‌ له‌سه‌رمردن

مردن بریتیە لە جیابوونەوەی گیان كە پێی دەوترێت (روح ) لە لاشە (جسد) , بەشێوەیەك هەموو كارو چالاكییەكی لاشەی مرۆڤ لە كار بكەوێت و نەتوانێت هیچ جولەیەك بكات بە یەكجاری ! خوای پەروەردگار لە قورئانی پیرۆزدا ئاماژەی بەم جۆرە مردنە كردووە و دەفەرموێت:” الله یتوفی‌ اڵ‌نفس حین موتها والتی‌ لم تمت فی‌ منامها فیمسك التی‌ قچی‌ علیها الموت ویرسل اڵ‌خری‌ إلی‌ أجل مسمی‌ ” واتە: هەر خوایە كە گیانەكان دەكێشێت لەكاتی مردنیاندا، هەروەها ئەو گیانەش كە نەمرد لە خەوەكەیدا هەر خوا بۆی دەنێرێتەوە، جا ئەو كەسەی كە خوا بڕیاری مردنی دابێت ڕوحەكەی دەگرێتەوە و ناگەڕێتەوە بۆ لاشەی، ئەو كەسەش كە ڕۆژی تەواو نەبووبێت دەینێرێتەوە بۆی تا كاتێكی دیاریكراو، بەڕاستی ئا لەو دیاردانەدا چەندەها بەڵگە و نیشانەی زۆر هەیە بۆ كەسانێك كە تێفكرن و بیر بكەنەوە.
واتای ئایەتەكە ڕوونە باس لە دوو جۆری مردن ئەكات بە برتین لە مردنی ڕۆشتن بۆ ژیانی بەرزەخ و خەوتن كە ئەویش جۆرێكە لە مردن .
مردن دڵاخۆشییە یان غەم وپەژارە بۆ مردوو؟
زۆرێك لە خەڵكی وادەزانن ئەو كەسەی دەمرێت دەچێتە بارودۆخێكی زۆر ناخۆشەوە لە كاتێكدا ئەوە بارودۆخی بێ باوەڕانە چونكە باوەڕیان بە خوا (جل وعلی ) و پێغەمبەری خوا (صلی الله علیە وسلم ) نەبووە و گوێرایەلی خوای پەروەردگار نەبوونە ,و سزاو ئازاری بە ئێشیان بۆهەیە هەروەك خوای پەروەردگار لە سورەتی (اڵانعام) دا دەفەرموێت: ” ولو تری‌ إژ الڤالمون فی‌ غمرات الموت والملائكه‌ باسگوا أیدیهم أخرجوا أنفسكم الیوم تجزون عژاب الهون “واتە: خۆ ئەگەر ئەو ستەمكارانە ببینی چۆن لە ئێش و ئازاری سەرەمەرگدا (گیرێكیان خواردووە) فریشتەكانیش دەستیان لێدەكەنەوە و لێیان دەدەن و (پێیان دەڵێن): ئادەی گیانتان بدەن بەدەستەوە، دەی ڕۆحتان دەركەن، ئەمڕۆ لە تۆڵەی (خوا نەناسیتاندا) سزاو ئەشكەنجەی ڕیسوایی و شەرمەزاری دەدرێن، چونكە شتی ناحەقتان بەدەم خواوە هەڵدەبەست و خۆتان بەگەورە دەزانی لەبەرامبەر ئایەت و فەرمانەكانی خوادا و لووت بەرزیتان نەیدەهێشت باوەڕی پێ بهێنن.
بەڵام بۆ باوەڕداران خۆشی و بەختەوەرییە چونكە سۆزو بەزەی خوا دەیانگرێتەوە و لە ناز و نیعمەتدا دەژین تا ڕۆژی قیامەت , وەك خوای پەروەردگار دەفەرموێت : “یا أیتها النفس المگمئنە ارجعی إلی ربك راچیە مرچیه‌ فادخلی فی عبادی وادخلی جنتی “واتە: “( بە ئیماندارای سەرفراز لە سەرەمەرگدا دەوترێت) ئەی خاوەنی دڵ و دەروونی پڕ لە ئارامی (ئەی ئادەمیزادی ژیر و هۆشمەند كە لە تەمەنی كۆتای دنیادا پەروەردگارت ناسی و بەجوانی دەتپەرست , بگەڕێرەوە بۆ لای پەروەردگارت كە تۆ لەو ڕازیت و ئەویش لە تۆ ڕازیە, دە بچۆرە ڕیزی بەندە چاكە نازدار و بەڕێزەكانمەوە,بچۆرە بەهەشتە خۆشە ڕازاوەكەمەوە. “
بێگومان خوای پەروەردگار لە موسوڵمانان ڕازییە لە كاتی سەرەمەرگدا و دڵخۆشی دەكات بە خستنە بەهشتیوە وەك دەفەرموێت : “ولا تحسبن الژین قتلوا فی سبیل الله أمواتا بل أحیا‌‌و عند ربهم یرزقون فرحین بما أتاهم الله من فچله ویستبشرون بالژین لم یلحقوا بهم من خلفهم ألا خوف علیهم ولا هم یحزنون ویستبشرون بنعمە من الله وفچل “
واتە : (هەرگیز وامەزانن و وادامەنێن ئەوانەی لەپێناوی خوادا شەهید بوون و كوژران، مردوون، نەخێر وانیە، بەڵكو ئەوانە زیندوون، لای پەروەردگاریان لە ڕزق و ڕۆزیی (هەمە جۆرو تایبەت) بەهرەوەرن * زۆر دڵخۆش و شادمانن بەو بەخشش و زیادە فەزڵەی كە خوا پێی بەخشیوون، مژدەش دەدەن بەوانەی هێشتا بەوان نەگەیشتوون و (شەهید نەبوون) كەبێگومان هیچ ترس و بیمێكیان لەسەر نییە، هیچ غەم و پەژارەیەكتان بۆ پێش نایەت لە بەجێ هێشتنی دنیا * مژدە دەدەن بەنازو نیعمەتانی تایبەتی و فەزڵ و ڕێزی بێ سنوور لەلایەن خوای میهرەبانەوە).
سەرنج بدە لەم دەستەواژانە (فریحین ) دڵخۆشن ( الا خوف علیهم ولا هم یحزنون) لە ترس و دڵتەنگی روویان تێ دەكات (یستبشیرون) دووجار هاتووە واتە مژدەیان پێ دەدەن ! كەواتە سوپاس بۆ خوا موسوڵمانان پارێزراون لە خەم و دڵتەنگی و ئاراز و ئەشكەنجەی مردن و ناو گۆڕ بەڵك و بە پێچەوانەوە لە نازو نیعمەتا ئەژین و دڵخۆش و كامەرانن و مژدەی خۆشییان پێ دەدرێت .
جۆرەكانی مردن:
مردن دەكرێتە دووجۆر : یەكەم/ مردنی لە ناكاو ئەو مردنەیە كاتێك روو لە مۆڤ دەكات كە لە تەواوی صحەت و تەندورستیدایە , دووەم/ مردنی چاوەڕوان كراو ئەمەش ئەو مردنەیە كە مرۆڤ توشی دەبێت بە هۆی نەخۆشی یان پیری ….هتد .
مردن بۆ چییە ؟
بێگومان مردن بۆ یەكێكە لەم دوانە : گەیشتن بە خۆشی و بەختەوەری نەبڕواوە و بەهەشتی خوا , یان دۆزەخ و سزاو خەشمی خوای پەروەردگار , مرۆڤ لە دنیادا فرسەتی هەڵبژاردنی دراوەتی دەتوانێت كار بۆ هەركامێكیان بكات كە دەیەوێت , وە پاش مردن مرۆڤ ناتوانێت هیچ كردەوەیەك ئەنجام بدات (دوعا كردنیش عیبادەتە ) بۆیە با كەس نەچێتە سەر قەربی فڵانە شێخ و فڵان پیاو چاك هەر چەندێك چاك و بۆ خوا صولحاو بێت تازە ناتوانێت هیچت بۆ بكات
زۆر جا خوێنه‌ری‌ قورئان هه‌ندێك ئایه‌تی‌ به‌رچاو ئه‌كه‌وێت كه‌ واده‌زانێت دژ به‌یه‌ك و پێچه‌وانه‌ی‌ یه‌كترن ! له‌ ڕاستیدا به‌ ڕووكه‌ش به‌و جۆره‌یه‌و خوای‌ په‌روه‌ردگار به‌و مه‌به‌سته‌ ئایته‌ كانی‌ قورئانی‌ پیرۆزی‌ دانه‌به‌زاندووه‌ , به‌ڵك و به‌ كه‌مێك تێڕامان ده‌زانین مه‌به‌ست چییه‌ لێییان ! زۆر جار ئه‌و كه‌سانه‌ی‌ به‌ حیساب ره‌خنه‌گری‌ ئاینین و قسه‌ی‌ زل ئه‌كه‌ن له‌مه‌ تێ ناگه‌ن و تونایان به‌سه‌ریدا نییه‌ و واده‌زانن خوانه‌خواسته‌ (تناقچ ) و جیاوازی‌ و ناته‌وای‌ له‌ قورئاندا هه‌یه‌ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ئه‌و ئایته‌ پیرۆزانه‌ ده‌هێننه‌وه‌ به‌ به‌ڵگه‌, بۆنمونه‌ ئه‌وه‌ی‌ من ده‌مه‌وێت لێره‌دا ئاماژه‌ی‌ پێ بكه‌م ئایه‌تی‌ (لا إكراه فی الدین ) ه‌ …. واته‌ (زۆركردن له‌ دیندا نییه‌ ) هه‌ندێك جاریش خه‌ڵكی‌ نه‌زان هه‌یه‌ نوێژ ناكات یاخود رۆژوو ناگرێ یان یه‌كێك له‌ پایه‌كانی‌ ئاینی‌ پیرۆزی‌ ئیسلام جێ به‌جێ ناكات ئه‌م ئایه‌ته‌ی‌ له‌به‌ر كردووه‌ و كاتێك پێی‌ ده‌ڵێیت بۆ ده‌یدات به‌سه‌رتا , جا ئه‌م بابه‌ته‌ ئه‌توانین بڵێین وه‌ڵامێكی‌ كورتیشه‌ بۆ ئه‌وانه‌ ! ته‌ماشا بكه‌ن خوای‌ په‌روه‌ردگار له‌ قورئانه‌كه‌یدا ده‌فه‌رموێت :{قاتلوا الژین لا یۆمنون بالله ولا بالیوم اڵاخر ولا یحرمون ما حرم الله ورسوله ولا یدینون دین الحق من الژین أوتوا الكتاب} (التوبه‌:29) واته‌ : ئه‌ی‌ ئیمانداران دژی‌ ئه‌وانه‌ی‌ كه‌ باوه‌ڕی‌ راست و دروستیان به‌ خوا و رۆژی‌ دوایی‌ نییه‌ و ئه‌و شتانه‌ی‌ كه‌ خوا و پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی‌ به‌ حه‌رامیان داناوه‌ به‌ حه‌رامی‌ نازانن په‌یڕه‌وی‌ دینی‌ حه‌ق نابن , له‌وانه‌ی‌ كه‌ تێبیان پێدراوه‌ (گاور و جوله‌كه‌ ) بجه‌نگن .
ئه‌گه‌ر سه‌رنج بده‌ن ده‌بینن ئه‌مه‌ش ئایته‌ێكی‌ تری‌ قورئانی‌ پیرۆزه‌ و ئه‌مر به‌ كوشتنی‌ ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ حه‌رامی‌ خوا و پێغه‌مبه‌ر به‌ حه‌رام نازانن و باوه‌ڕین به‌خوا و ڕۆژی‌ دوایی‌ نییه‌ ! ئه‌ی‌ كه‌واته‌ (لا إكراه‌ فی الدین ) مانای‌ چییه‌ ؟! یان له‌ ئایتێكی‌ تری‌ قورئانی‌ پیرۆزدا خوای‌ په‌روه‌ردگار ده‌فه‌رموێت :{قاتلوا الژین یلونكم من الكفار ولیجدوا فیكم غلڤه‌} (التوبه‌:123) واته‌ : ئه‌ی‌ ئه‌وانه‌ی‌ باوه‌ڕتان هێناوه‌ بجه‌نگن دژی‌ ئه‌و بێ باوه‌ڕانه‌ی‌ كه‌ لێتان نزیك ده‌بنه‌وه‌ به‌ ده‌ور و به‌رتانا (نیازی‌ شه‌ڕفرۆشتنیان هه‌یه‌ ) و با توند و تیژی‌ و هێزو توانات تیا به‌دی‌ بكه‌ن ,بشزانن خوا یار و یاوه‌ری‌ پارێزكارانه‌ . به‌هه‌مان شێوه‌ ئه‌م ئایته‌ش ده‌بینین فه‌رمان به‌ كوشتنی‌ كه‌سانی‌ بێ باوه‌ه‌ڕ و شه‌ڕه‌نگێز ده‌كات !!
به‌ڕوونی‌ جیاوازی‌ نێوان ئایته‌كه‌ی‌ سوره‌تی‌ به‌قه‌ره‌و دوو ئایه‌ته‌كه‌ی‌ سوره‌تی‌ ته‌وبه‌ دیاره‌ , كه‌ ئه‌وه‌ی‌ یه‌كه‌میان باس له‌وه‌ ده‌كات زۆر كردن له‌ دیندا نییه‌ و ئایه‌ته‌كانی‌ سوره‌تی‌ ته‌وبه‌ش باس له‌ روووبه‌ڕوو بونه‌وه‌ی‌ بێ باوه‌ڕان ده‌كات و كوشتنیان به‌ پێویست ده‌زانێت !
به‌ گه‌ڕانه‌وه‌مان بۆ ته‌فسیری‌ زانایان ده‌كه‌ینه‌ ئه‌وئه‌نجامه‌ی‌ كه‌ :
یه‌كه‌م : ئایه‌تی‌ (لاإكراه‌ فی الدین ) نه‌سخ بۆته‌وه‌ به‌ ئایه‌تی‌ {یا أیها النبی جاهد الكفار والمنافقین} (التوبه‌:73) .
دووه‌م :واتاكه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئایه‌تی‌ (لاإكراه‌ فی الدین ) نه‌سخ نه‌بۆته‌وه‌ و (محكمه‌ ) و تایبه‌ته‌ به‌ (أهل الكتاب ) جوله‌كه‌ و مه‌سیحی‌ چونكه‌ ئه‌وان ئه‌توانن له‌ سایه‌ی‌ جده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامدا بژین و (جزیه‌ ) سه‌رانه‌ بده‌ن به‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئیسلامی‌ , ئه‌م ڕایه‌ زۆربه‌ی‌ زنایانی‌ له‌سه‌ر هاوڕان و رای‌ زۆرینه‌یانه‌ .
هه‌روه‌ها سه‌ید قوتب له‌ ته‌فسیره‌كه‌یدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئه‌م ئایته‌ پیرۆزه‌ مه‌به‌ستی‌ له‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ناتونرێت بنچینه‌كانی‌ بیرو باوه‌ڕ بچه‌سپێنرێت له‌ دڵی‌ خه‌ڵكیدا چونكه‌ ئه‌وه‌ شتێكه‌ كه‌ مرۆڤ پێویسته‌ خۆی‌ دركی‌ پێ بكات و باه‌ڕی‌ پێ بهێنیت هیچ كات ناتوانرێت به‌ كوشتن یان به‌ سزادان وای‌ لێ بكه‌یت باوه‌ڕ بكات .
هه‌روه‌ها إبن عاشور ده‌فه‌رموێت نه‌خێر ئه‌م ئایته‌ نه‌سخ بۆته‌وه‌ و كاری‌ پێ ناكرێت به‌ڵك و بۆ كاتێكه‌ كه‌ حوكمه‌تی‌ ئیسلامی‌ هه‌بێت وه‌ك پێغه‌مبه‌ری‌ خوا (صلی‌ الله علیه‌ وسلم ) له‌ دوای‌ فه‌تی‌ مه‌ككه‌ به‌ خه‌ڵكی‌ مه‌ككه‌ی‌ فه‌رموو (اژهبوا فأنتم الگلقا‌و) رواه البیهقی.
له‌ كۆتاییدا ده‌لێم به‌ كورتی‌ باسێكی‌ ئه‌م ئایه‌ته‌ پیرۆزه‌مان كرد حه‌ز ئه‌كه‌م ئه‌وه‌ بزانن كه‌ هیچ كات ئه‌م ئایه‌ت پیرۆزه‌ نابێته‌ به‌ڵگه‌ی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌سێك سزا نه‌درێت له‌به‌ر ئه‌وه‌ی‌ نوێژ ناكات یان رۆژوو ناگرێت یان ….هتد و بوترێت (زۆركردن له‌ دیندا نییه‌ ) نه‌خێر ئه‌وه‌ به‌و شێوه‌یه‌یه‌ كه‌ باسمان كرد !
پێشوو
ئه‌وه‌ی‌ تا ئێستا نه‌ت زانیوه‌ له‌سه‌ر كاڵه‌گ
داهاتوو
ئایا بینینی په‌روه‌ردگار له‌خه‌ون دا دروسته‌