هۆنه‌رمه‌ندان و راگه‌یاندكاران

مێژوی ژیانی زێوەری شاعیر

مامۆستا زێوەری شاعیر، ناوی تەواوی مەلا عەبدوڵای کوڕی مەلا محەمەدی کوڕی مەلا ڕ‌ەسوڵە. بەبنەچە پشدەرییە، زێوەر ساڵی ١٨٧٥ لە شاری سلێمانی لە گەڕەکی کانیسکان ھاتووەتە دنیاوە، وەک خۆی لە ڕۆژنامەی ژمارە ٦١٨ی شوباتی ساڵی ١٩٤١، بۆمان دەگێڕێتەوە “ئەو ڕۆژەی ناردمیانە قوتابخانە تەسادوفی نەورۆزی کورد، مامۆستاکەم وەرەقەیەکی نەورۆزنامەیشی بە من دا، پارەی بۆ بەرم، مندڵان لە هەموو لایەکەوە هەڵدەپەڕین، نەورۆزنامەیان دەخوێندەوە و منیش سە یرم دەکرد، نەمدەزانی بخوێنمەوە، کە هاتمەوە ماڵەوە دەستم بە گریان کرد. باوکم گوتی بۆچی دەگری، ئەوە پارە بۆ مامۆستا و ئەوەیش بۆ خەرجی خۆت. گوتم بۆ پارە ناگریم ڕەفیقەکانم هەمووی کاغەز دەخوێننەوە من نازانم. گوتی ڕۆڵە عاجز مەبە من فێرت دەکەم”.
دوای حەوت ساڵان خرایە حوجرەی مەلا سەعید (خواجە ئەفەندی) بۆ بەر خوێندن، قورئان و ناگەهان دەخوێنێت. بەدەم فارسی خوێندنەوە دەستی کرد بە خوێندنی (نساب سبیان) و دەچێتە فەقێیەتی، لە پێشدا دەچێتە سلێمانی بەڵام لەم ماوەیەدا فارسییەکەی لای خواجە هەر دەخوێند، لە پاشان بۆ مەریوان و بانە و لەوێوە بۆ موکریان و مەهاباد بەسەر ڕەواندزدا دەگەڕێتەوە. بۆ هەولێر و کەرکووک و سلێمانی لە مزگەوتی (بن تەبەق) مزگەوتی عیرفان دەرزی عیلمی عەڕووز و قافییە لەلای عیرفان ئەفەندی دەخوێنێ و دەبێتە موستەعیدێکی باش.
زمانی تورکی و چوونە ئیستەنبۆڵ باو بووە، ئەویش هەوای چوونە وێ دەکەوێتە سەری، ملی ڕێ دەگرێ و دەچێتە ئیستەنبوڵ، لە لایەکەوە لەگەڵ عالم و ئەدیبەکان هەڵسوکەوتی کردووە، لە لایەکی تریشەوە تێکەڵاوی لەگەڵ ئەو پیاوە کوردانە کردووە، کە کار بەدەست بوون. دوای تاقیکردنەوە کراوە بە مامۆستای ڕێزمانی زمانی تورکی و بە مووچەی ٤٠٠ قرۆش لە ڕوشدیەی عەسکەری دامەزراوە.
مامۆستا زێوەر شاعیرێکی بەھرەداری بەتوانا بووە، لە شیعری غەزەل دا مامۆستایەکی باڵادەست بووە و گەلێک شیعری بەرزی لەم بابەتە نووسیوە. زێوەری شاعیر لە ھۆنینەوەی شیعری نيشتمانیی و سروودی پڕ سۆزی قوتابیانیش یەکجار لێھاتوو بووە و ئاشقێکی شەیدای کوردستان بووە. زێوەر جگە لە شیعری غەزەل و وەسف و نیشتيمانی و شیعری فەلسەفە ئامێز، کۆمەڵێک شیعری فێرکردنی بۆ قوتابیانی کوردستان داناوە و دەتوانرێت بگوترێت یەکەم شاعیری کوردە ئەم جۆرە شیعرە فێرکارییەی دانابێ.
مامۆستا زێوەر رۆژی ١٠ی ١١ی ساڵی ١٩٤٨دا، لە شاری سلێمانی و لە تەمەنی ٧٣ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد و له‌ گردی سه‌یوان بەخاك سپێردرا‌.
بەشێک لە چوارینەکانی زێوەری شاعیر:
ئامۆژگاری و سەرزەنشت
ئەلا ئەی فایقی منداڵی دڵ ساف
لە دنیادا بە ویجدان بە و بە ئینساف
ئەگەر کوفرت ببێ ئەبییە مونەووەر
بە دوو با تووتنیش زوو ئەبییە ئەشراف*
*فایق: مەبەستی فایق زێوەری کوڕیەتی.
مەلای بورهان مەلا وڵام دی عەجەب دەعیە و تڕێکی بوو
کەرێکم دی عەبای پۆشیبوو، ورچێ مێزەرێکی بوو
هەزار ڕەحمەت لە میرزا ساڵحی ئاغای قەڵاتی بێ
جەماعە و وەعز و زیکر و مەجمەعە و چاو شەککەرێکی بوو
بۆ شایستە خان
دڵ ئەسیری ئاسکێکی ماڵییە
عالەمێ مەفتوونی خەتت و خاڵییە
تا خەیاڵی لێبکەی شایستەیە
قەلبی عالەم بەستەیی خڕخاڵییە*
*بچوکترین کچی شاعیرە.
دەوری کەر سوار بوونە ئێستا نۆبەتی هات دابەزین
عاقڵە هەرکەس ئەگەر فلسێکی بێ نەیدا بەزین
جینسی مەحسووسی کە مەخسووسی سواری خاسە بوو
کەوتە ژێر کورتان و جەنجەڕ بار ئەبا مات و حەزین
چ خۆشە! گەر لە پڕ یاری سەمەن ڕوو یاسەمەن بۆ بێ
لەبەر چۆکانی زوڵفیدا سەری من هەروەکو گۆ بێ
خەیاڵی چهرەیی گوڵ ئاتەشینی گەر لە دڵ گوم بێ
ئیلاهی مەجمەری سینە سەراپا پڕ لە پشکۆ بێ
عارەب ئابڵاخی دەخیلتم وەکو عارەب بە وەفات
بمدەرێ کۆنە عەگاڵێ بە هەدیە و بە خەڵات
تاکو بیبەستم و خۆم گڤ کەم و فش کەم سەروڕیش
ببمە مەردومەکی دیدەیی ئاغا و سادات
وەعدەی من و تۆ ئەی ڕەمەزان ڕۆژی جەزا بێ
دیوانی من و تۆ لە حزووری باری خوا بێ
ئەم لالە ڕوخانە هەموو ڕەنگ زەردی دەسی تۆن
کێ دیویە کە لالە یەرەقانی بەسەرا بێ*
*ئەم چوارینە لە ل٦٥ی دیوانی شێخ ڕەزای تاڵەبانیدا چاپی ١٩٤٦ی ز چاپ کراوە. بە چوارینەی ئەو دانراوە، بەڵام نەجمەدین مەلا لە پەراوێزی کەشکۆڵی (‌‌أ) ل ٢٥٠دا نووسیویەتی، کە ئەم (ڕوباعی)یە هیی زێوەرە و هی شێخ ڕەزا نییە.
دیققەتم کردە حادیپاتی فەلەک
هاتوچۆی فەسڵ و مانگەکان یەک یەک
لێم عەیان بوو کە جەننەت و دۆزەخ
عەهدی جوانیی و پیرییە بێ شک
بەینێکە ون بووە حادیپە وا خۆی نواندەوە
کانوونی سینە ئاگری تێدا گەشاندەوە
دوکتور حسینی شەهیری وەتەن پەروەری ئەدەب
بادی ئەجەل چراغی حەیاتی کوژاندەوە*
*زێوەر ئەم چوارینەی بەهۆی لە دنیا دەرچوونی دکتۆر حوسەینی باباجانەوە گوتووە کە ساڵی ١٩٢٤ی ز کۆچی کردووە.
ساحیبی موڵک و ئەرازی دڵی غەمباری بوو
ڕووی لە تاپۆ کە ئەکرد قەلبی پڕ ئازاری بوو
حمدالله، کە تاپۆ شەرەفی پەیدا کرد
خوا لە تاپۆ فەرەجی کردەوە ڕزگاری بوو*
*زێوەر ئەم چوارینەی بەهۆی گۆڕانی مودیری تاپۆی سلێمانی فەرەج ئەفەندی و هاتنی ئەوڕەحمان شەرەف لە جێی ئەو گوتووە.
لە جێی فڕنی و پڵا و گۆشت و شفتە
وەکو جوو ئیحتیاجم کەوتە کفتە
دەبا قولاپی چنگی لێ کرێ دەین
نەوەک بڕوا لە چنگ ئەم کفتە موفتە
بە حەسپی یوسفی پانی دڵی عالەم موکەددەر بوو
دڵی زیندان بە تالع بوو بە دیداری مونەووەر بوو
لە تەشتی سینە و جامی سەرا سەد پەنجە ئەشکێنم
هەتاکو موژدەیەکم دێتە گوێ ئەو مانگە وا بەربوو*
*زێوەر ئەم چوارینەی بەهۆی حەپس کرانی شێخ مەحمودی نەمرەوە گوتووە.
پێشوو
ئه‌ندازیاری به‌ناوبانگ زوها حه‌دید بناسه‌
داهاتوو
ئەو هۆکارانەی کار لە زیرەکیی منداڵ دەکەن لە سکی دایکییەوە