چیرۆكی ئاینی

چیرۆکی موسا سڵاوی خوا لەسەر بێت .

شوێنی موسا (وەک)

پێغەمبەری خودا موسا شوێنێکی گەورەی وەرگرت و لە یەکەمین پێغەمبەران بوو. (وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنكَ وَمِن نُّوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنَا مِنْهُم مِّيثَاقًا غَلِيظًا)، خودا هەڵیبژارد و پەسەندی کرد بۆ خەڵکی ئەو کاتەی خۆی ، بە هەڵبژاردنی وەک پێغەمبەرێک(قالَ يا موسى إِنِّي اصطَفَيتُكَ عَلَى النّاسِ بِرِسالاتي وَبِكَلامي فَخُذ ما آتَيتُكَ وَكُن مِنَ الشّاكِرينَ)،هەروەها شوێنێکی گەورەی بۆ خوا هەیە کە فەرمووی : (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّـهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِندَ اللَّـهِ وَجِيهًا)،خوا له پێغەمبەرانی هەڵبژاردوه بەقسەی خۆی پێی وت: (وَكَلَّمَ اللَّـهُ مُوسَى تَكْلِيمًا)، گوتی:(وَنادَيناهُ مِن جانِبِ الطّورِ الأَيمَنِ وَقَرَّبناهُ نَجِيًّا)،گوتی(تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ مِّنْهُم مَّن كَلَّمَ اللَّـهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ).
موسا شازو حیکمەت و زانیاری زۆری هەبوو: (وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِين)، بە هەموو دڵسۆزی و سەبر و ئارامگرتنێک گەیشتبە پەیامی خوا و قورئانی خۆی و بڕیارەکانی :(وَكَتَبنا لَهُ فِي الأَلواحِ مِن كُلِّ شَيءٍ مَوعِظَةً وَتَفصيلًا لِكُلِّ شَيءٍ فَخُذها بِقُوَّةٍ وَأمُر قَومَكَ يَأخُذوا بِأَحسَنِها سَأُريكُم دارَ الفاسِقينَ)  وتیشی:(ثُمَّ آتَينا موسَى الكِتابَ تَمامًا عَلَى الَّذي أَحسَنَ وَتَفصيلًا لِكُلِّ شَيءٍ وَهُدًى وَرَحمَةً لَعَلَّهُم بِلِقاءِ رَبِّهِم يُؤمِنونَ)،10 – هەروەک خوای گەورە کارو کردەوەی خەڵکی ی هەڵسەنگان و ڕێزی لێ نابوون ، پەسەندی کردن بۆ ئەوانەی ستەمیان لێ کردوون و شانازیو ڕێزی پێ کردوون : (وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ*وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا كَانُوا يَحْذَرُونَ)، خوا بە بەندەیەکی چاک ڕازی کرد و دڵنیای کرد و ژنەکەی شیلەی بوو .: (فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ)، وتیشی: (قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ)، خوای گەورە بە موعجیزە پشتگیری لە موسای پێغەمبەری کرد ، لەوانە : هەڵوەشاندنەوی جادووگەری جادووگەران . (وَأَوحَينا إِلى موسى أَن أَلقِ عَصاكَ فَإِذا هِيَ تَلقَفُ ما يَأفِكونَ).

چیرۆکی موسا

لە دایک بوونی موسا و جوولەکەی بۆ کۆشکی فیرعەون

موسا لەدایک بوو و کەس لە دایک بوونی نەدەزانی، دایکیشی ترسی هەبوو کۆرپەکەی فڕێبداتە ناو یەم، گەیشتە دەستی دراوسێکانی کۆشکی فیرعەون و بردیان بۆ لای ئافرەتی فیرعەون، عاسا کچی حەزام کە داوای لە فیرعەون ی مێردی کرد کە لەگەڵی بیهێڵێتەوە و بیبەنە لای ئەوان و لە تەمەنی پیربوون دا سوودی بۆ ی بگەڕێنێتەوە، دایکیشی خوشکی ناردبوو بۆ ئەوەی فەرمانی خۆی بەجێ بکات، هەروەها هەموو شیردانەکەی ڕەت کردەوە و خوشکەکەی بەرەو دایکی برد، بۆ ئەوەی بیباتەوە و بەرزیان بکات و بەو شێوەیە بەڵێنی خودای گەورە بە دایکی موسا جێبەجێ بکات کە کوڕی بۆ بگەڕێتەوە بۆ لای. 

کوشتنی قۆپتی

موسا ڕۆژێک هاتە ناو شارەکەوە، کاتێک خەڵکی لێی ئازاد بوون، تووشی دوو پیاوی کوژراو بوو، یەکێکیان کۆپ و ئەوی دیکەشیان لە نەوەی ئیسرائیل. مەبەستی کوشتنی نەبوو، بەڵکو وۆکسەکان کۆتایی هات و مرد، کوشتنەکە بە هەڵە ڕوویدا. تووڕەیی ، پاشان موسا بوو بە پاڵەوان و لایەنگری ڕاستی و خێزانەکەی ، بەڵام هەواڵی کوشتنی کۆپتکە کە موسا پێی دالەکا ، لە شارەکەبڵاو نەبوویەوە ، چونکە کوشتنەکە لە کاتی پشووداندا ڕووی دا . 
موسا شوبه که بەڵکۆ کۆبۆوه و خۆی لێ دەچەسپێت و له هەموو شتێک دەدوا. جا ئەو کەسەی که پشتیوانی لێکرد بوو بۆ ڕۆژێک پێشتر لەگەڵ قبێکی تر کوژرا، ئینجا داوای له موسا کرد دروودی خوای لەسەر بێت، بۆ ئەوەی بیشکێنیت، ئەویش ی بۆ هێنا، ئیتر ئەو کەسەی که ستەم و تاوان و خراپه بوو، ئینجا دەستی کرد به سەریەوه و ئینجا داوای لێکرد که داوای ئاشتبوونەوە بکات له نێوان هەردوو لایەندا، موساش ڕازی نەبوو که قوتی بکوژرێت، پاشان پیاوێک له شار دەریهێنا، له ترسی تۆڵەسەندنەوەی ئەو قپته که پێشتر کوشتی، ئیتر موسا چوو بۆ مەدینە، پێی وت: فەرمووی موسا چووبۆ مەدینە، وتی: موسا هەر له شار دەری هێنا و له تۆڵەی ئەو کۆتانەی که پێشتر کوشتی، موسا چوو بۆ مەدینە، پێی وت: موسا چوو بۆ مەدینە، پێی وت: موسا شووتی وتی: بەڕاستی موسا هەر ئەو هیدایەت و شوێنی ئەو جۆره کەسه وتی: ئیتر ئەو هیدایەت و سزای ئەو جۆره کەسه ئەوەی هی دایەوه و ئیتر پێی وت: بەڕاستی موسا هەر ئەوه بوو دەستی کرد بەڕاست، دوای ئەویش کۆتی موسای کوشت، ئیتر ئەویش پێی وتن: بەڕاستی موسا هەر ئەوه بوو، دوای ئەو هی دایەوه و فیرعەون بوو، ئیتر ئەو جۆره کەسه سەرکەشی کرد و وتی: ئیتر ئەو هیدایەت و یکوشت له ڕۆژی پێش وه ، جا کاتێک موسا له دوای ئەو قەومه قەومەی که بەو جۆره ستەم و تاوان و ستەمەی کردو موسای کوشت، ئیتر پێی وت: ئەوه بەڕاستی ڕۆژێک بوو لەگەڵ قتێکی تر کوژرا، ئینجا موسا :(وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِّنْ أَهْلِهَا فَوَجَدَ فِيهَا رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلَانِ هَـذَا مِن شِيعَتِهِ وَهَـذَا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغَاثَهُ الَّذِي مِن شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسَى فَقَضَى عَلَيْهِ قَالَ هَـذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُّضِلٌّ مُّبِينٌ*قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ*قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِّلْمُجْرِمِينَ*فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُّبِينٌ*فَلَمَّا أَنْ أَرَادَ أَن يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَّهُمَا قَالَ يَا مُوسَى أَتُرِيدُ أَن تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِن تُرِيدُ إِلَّا أَن تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ وَمَا تُرِيدُ أَن تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ*وَجَاءَ رَجُلٌ مِّنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعَى قَالَ يَا مُوسَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ*فَخَرَجَ مِنْهَا خَائِفًا يَتَرَقَّبُ قَالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ).

موسا لە مەدینە

موساش سەلامی خوای لێ بێت، لە میسرەوە بۆ مەدین بەپێ چوو و چوو بۆ شوێنێک کە خەڵکی پێی دابوون، ئاو ئاو بکات و دوو کچی بینی چاوەڕوانی ئاودان مەڕەکانیان دەکرد ، موساش قبوڵی کردن و لێیان پرسین بۆچی وەستاون ، پێیان گوت کە چاوەڕوانی ئاو ئاودان ، چونکە باوکیان شێخە ، هەردوو کچەکە دایک و باوکیان بڕی ، ئەوەی لەگەڵیان ڕوویدا ، داوایان کرد یەکێکیان موسا بهاتا ، سوپاسی بکات بۆ ئەو کردارانەی کرد ، بۆیە منیش داوام لێکرد لەگەڵی بچێت ، ئەویش زۆر بە مامووک بوو ، شێخیش سوپاسی کرد . شێخ یش لە ئاوداندا داوای هاوسەرگیری لەگەڵ یەکێک لە کچەکانی کرد، ئەگەر بیویستایە دوو ساڵ لێی زیاد بکات موسای کرد و هەموو ئەو ماوەیەی بەسەر برد و پاشان گەڕایەوە میسر. (وَلَمَّا وَرَدَ مَاءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِّنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودَانِ قَالَ مَا خَطْبُكُمَا قَالَتَا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعَاءُ وَأَبُونَا شَيْخٌ كَبِيرٌ*فَسَقَى لَهُمَا ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقَالَ رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ*فَجَاءَتْهُ إِحْدَاهُمَا تَمْشِي عَلَى اسْتِحْيَاءٍ قَالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنَا فَلَمَّا جَاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قَالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ*قَالَتْ إِحْدَاهُمَا يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ*قَالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هَاتَيْنِ عَلَى أَن تَأْجُرَنِي ثَمَانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْرًا فَمِنْ عِندِكَ وَمَا أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِن شَاءَ اللَّـهُ مِنَ الصَّالِحِينَ*قَالَ ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلَا عُدْوَانَ عَلَيَّ وَاللَّـهُ عَلَى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ).

ئەرکی موسا (وەک)

موسا لەگەڵ خێزانەکەی دا گەڕایەوە میسر و شەو دەستیان کرد بە گەڕان بەدوای ئاگردا، نەیدۆزیەوە، هەتا لە تەنیشت کێوێک ئاگرێکی بینی، ئیتر بە تەنها ڕۆیشت بۆ لای، خێزانەکەی لە شوێنی خۆیان بەجێهێشت، پاشان گوێی لە دەنگێک بوو کە بانگی کرد کاتێک گەیشتە شوێنی ئاگرەکە، خوای باڵادەست، فەرمووی: لەگەڵ ی خوادا قسەبکه پێی پێی بڵێ بەڕاستی ئەو پەروەردگاری هەموو جیهانەکانه که ڕێزو خاوەنی هەموو جیهانەکان بوو، بۆ ئەوەی به خەڵکی بڵێت بەخەڵکی بڵێت: که یەکخوا بگرن، بانگیان لێ بکەن بۆ ئەوەی یەکبگرن و پێی بڵێن که ڕۆژی قیامەت ئەمه حەقیقەتە، ئیتر هەموو بەندەیەک پاداشتی ئەو کارو کردەوەی که لە ژیانیدا ئەنجامی داوە، لەوەودوا پەروەردگاری، سوپاسالار لێی پرسی، دەربارەی ئەو گۆچانەی که پێی دابوون، جا زانیوویەتی. داوای لێ کرد فڕێی بدات و ئەویش بوو بە فەرمانو پێزانینی زیندوو لە خوداوە ، موساش قەلەمی لێسەندبوو ، بەڵام خوا دڵنیای کردەوە و پێی گوت کە وەک خۆی دەیگەڕێنێتەوە و پاشان خوا فەرمانی پێ کرد کە دەست لە گیرفانیدا بکات و ئەویش چووە ناوی و دواتر بە سپی دەرچوو و بۆ نێوچاوانی گەڕاندیەوە و بۆ کاراکتەری یەکەمی خۆی گەڕاندییەوە .
خودا چەند ئایەتێکی موعجیزەو موعجیزەو بە پشتیوانی پەیامی موسای پێغەمبەری خۆی جێبەجێ کردووە و پاشان فەرمانی پێ کردووە کە بە بڕی یەک بڕ بچێتە لای فیرعەون و داوای لێ کردووە کە بە تەنیا پەرستنی خودا یەک بگرێت و فەرمانەکانی جێبەجێ بکات .:(وَما تِلكَ بِيَمينِكَ يا موسى*قالَ هِيَ عَصايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيها وَأَهُشُّ بِها عَلى غَنَمي وَلِيَ فيها مَآرِبُ أُخرى*قالَ أَلقِها يا موسى*فَأَلقاها فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسعى*قالَ خُذها وَلا تَخَف سَنُعيدُها سيرَتَهَا الأولى*وَاضمُم يَدَكَ إِلى جَناحِكَ تَخرُج بَيضاءَ مِن غَيرِ سوءٍ آيَةً أُخرى*لِنُرِيَكَ مِن آياتِنَا الكُبرَى*اذهَب إِلى فِرعَونَ إِنَّهُ طَغى*قالَ رَبِّ اشرَح لي صَدري*وَيَسِّر لي أَمري*وَاحلُل عُقدَةً مِن لِساني*يَفقَهوا قَولي*وَاجعَل لي وَزيرًا مِن أَهلي*هارونَ أَخِي*اشدُد بِهِ أَزري*وَأَشرِكهُ في أَمري).

ڕووی موسا بۆ فیرعەون

موسا گەیشتە خاکی میسر و هارونی برای بینی و چووە کۆشکی فیرعەون کە پێی دان بچنە ژوورەوە، موساش بانگی کرد بۆ ئەوەی خودا یەکبگرێت و تەنها ملکەچی بێت و زوڵمی نەوەی ئیسرائیل ڕابگرێت و نەوەی ئیسرائیللەگەڵ یان بنێرێت، فیرعەونیش ڕازی نەبوو. ئەویش بەقسەی موسای بەبایەخەوە لەئاشتی و ئارامی دابەزە، ئیسحافی پێ چاک چاک کردن و بایەخ و گرنگی پێدانەوەی بەبیرهێنایەوەو بەکوشتی کۆبۆەوه و بینی والەگەڵ قەپدا کۆبووەتەوە، موساش وەڵامی دایەوەو پێی فەرموو: بەڕاستی ئەو بەئەنقەست نیە، هەروەها نیشانی دا کە ئەو پێغەمبەری خوایە لەگەڵ هارونی برایدا، دەربارەی پەروەردگاری شیان پرسی، ئەوانیش وەڵامیان دایەوە کە خوا خاوەنی پاشایە، هەروەها دروستکەریشە. هەموو شتێک ئەو هیدایەت و پەندەی که له خوا دەدرەوشنەوه، ئەوه هەموو کارو کردەوەی که دەیانکرد، کەم و زۆر کەم بوو دەیانوت. موسا شوباری کرد و بەو سەرسوڕهێنەرەی وت: خوا بەدیهێنەری باوو باپیرانیانە، موعجیزەو بەڵگەکانی نیشان دەدات کە خوا پشتیوانی لێ کردووە، بۆ سەلماندنی پاکی و دڵسۆزی خۆی، فیرعەون سەرسام بوو لەوەی کە بینی و داوای ڕای قەوم و ڕاوێژی کرد، پێی وتن کە موسا و هارون جادووگەرن کە دەیانویست پاشاکەی پەیدا بکەن و لە خاکەکەی دووری بکەنەوە و ڕێنموویی بکەن بۆ کۆکردنەوەی جادووگەران، جادووگەرانی بەتاڵ بکەن. [22]

بەریەککەوونە و ی موسا لەگەڵ جادووگەران

فیرعەون به جادووگەرانی وت: چی دەکەن و چۆن دەتوانن ئەنجامی بدەن، موساش خوانەناسان وتیان: بەجادووگەریەکی ئاشکراوه دەیبەزێنن، جا پێی وتن: بەڕاستی من له پەروەردگارم نزیکم، له نزیکەوه پێیان بڵێ: من تەنها له ستەمکارانم. جا کاتێک موسا هات و دارو دەستەکەی فڕێدا، ئیتر زۆر نەچوو دوای ئەوەی باوەڕیان بە موساو هاروون ی پێغەمبەر هات، چونکه دەیانزانی بەڕاستی ئەوەی موسا جادوویه و هیچی تر، فیرعەون زۆر لێیان تووڕە بوو، بانگەشەی ئەوەی دەکرد که موسا ی دروود و سڵاوی لەسەر بێت فێری جادووگەری بوو، که ئەوان هی ئەوبوون، فەرمانی دا به له خاچدانی جادووگەران، فیرعەون هەر بەردەوام بوو لەسەر یان، فیرعەون هەر له ناو چووه و . بەدرۆی زانی موسا فەرمانی دا بە هامان وەزیری خۆی کۆشکێکی بەرز و بەرز و بەرزی بۆ دروست بکات و بیباتە دەروازەکانی ئاسمانو چاوی بە خودای موسا بکەوێ. [23]
لەگەڵ موسا و هارون ڕزگاری بوو. نەوەی ئیسرائیل فەرمانی دا بەو ماڵ و ماڵ و نەوەیەی لە میسردا نیشتەجێ بوون و فەرمانی پێ کردن کە موعارەزە بکات بۆ ئەوانەی کە باوەڕیان هێناوه لەگەڵ ئەودا ، وە ئامۆژگاریان بکات کە چی لە نازو نیعمەتەکانی دوایی بۆیان دێت و پاشان فیرعەون بۆ کوشتنی پێغەمبەری خوا موسا داوای ترسیان لێ دەکات ئەگەر ڕاستگۆبێت ئەوا خراپەیان لێ دەدات و ئەگەر درۆزنیش بێت ئەوا خوا درۆکانی نیشان دەدات و هیچ زیانێک بەوان نادا . کە وتی:(وَقَالَ رَجُلٌ مُّؤْمِنٌ مِّنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَتَقْتُلُونَ رَجُلًا أَن يَقُولَ رَبِّيَ اللَّهُ وَقَدْ جَاءَكُم بِالْبَيِّنَاتِ مِن رَّبِّكُمْ ۖ وَإِن يَكُ كَاذِبًا فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ ۖ وَإِن يَكُ صَادِقًا يُصِبْكُم بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ ۖ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ)،فیرعەون لە کوشتنی موسا پاڕایەوە، بەڵام بەردەوام بوو لە ترساندن و تۆڵگرتن بەسەر شوێنکەوتوانی موسادا.
موسا داوای لەقەومەکەی کرد کەهەتاهەتایی بن و دەست بگرن بەگوریسو خواوە ، توانای لەناوبردنی فیرعەون و قەومەکەی هەیە ، بەڵام فیرعەون لەزوڵم و زۆری دا ، لەزوڵم و زۆری دایبەزاند ، خوای گەورەش وەڵامی دۆعاکانیانی دایەوە ، بەڵام فیرعەون پێداگریی خۆی لەسەر زوڵم و زۆری و لووت بەرزی و بێئاگایی زیاد کرد ، بۆیە خوا بەباران بارین و کەمی بەروبووم تەڕی کردو ئەوانیش تەنیا گەورەبوون و پەیامی حەقیان ڕەتکردەوە . بێگومان ئەوانه به ئایەتەکانی ئێمه قورئانی پڕ له ئێش و ئازاریان به ئێش و ئازار دایانهێنا. 

ڕۆیشتنی موسا و کوڕی ئیسرائیلی میسر

خودا فەرمانی بە موسا کرد شەو لە میسر بڕوات لەگەڵ ئەوانەی باوەڕیان بە پەیامی ئەو بوو، فیرعەون زۆر تووڕە بوو، بە سەربازانیەوە لە هەموو شوێنێکەوە بەدوایەوە بوو، بۆ ئەوەی لە میسر دەربازیان بێت، جا بۆیان دەرکەوت موسا و ئەوانەی لەگەڵی بوون، گەیشتنە دەریا، گەلی موسا شلەژا، چونکە نەیانتوانی فیرعەون و هاوکارەکانی ببەزێنن و لە دەریا دەربازیان بکەن، بەڵام موسا دڵنیای کردنەوە و خودا لێیان ناقەومێت. 

درزو درزی دەریا و نقوم بوونی فیرعەون

خودا وەسیلەی موسای کرد کە بە دارەکەی لە دەریا لێی بدرێت، 

موسا چوو بۆ لای پەروەردگاری و هارونی گۆڕی بەشوێنیدا.

موسا و قەومەکەی لەدەریاکەدا پەڕینەوە و ڕۆیشتن بۆ لای قەومێک که چەند بتێکیان بۆ دروست کردن، موساش پێی وتن: خوا وەک ئەوان هیدایەت و بت ەکان بێت، موساش به موسای وت: بەڕاستی خوا خوا خۆی انە، ئیتر ئەو له ستەم ڕزگاری کردن، پاشان چوو بۆ لای پەروەردگاری، ئینجا هاروونی برای کردە جێگرەوەی خۆی له هۆزی خۆی. [26]
کاتێک چوو بۆ لای پەروەردگاری، فەرمانی خوا بەدیداری گەیشت، لێی پرسی، پەروەردگاری پێی وت: نابێت هیچ کەس بەرگەی نەگریت، بۆ ئەوەی بەکێوەکان دەربکرێت. ئینجا دەیبینی و ئینجا یەزدانی شکۆمەندی بۆ کێوەکە کە هیچی لێ نەمابوو و بوو بە دۆخی زەوی و موسا پێی گوت کە بەرگەی ناگرم و بۆ کێوەکە ئاشکرا دەبێت و ئەگەر جێگیر بوو بیبینی، ئەوا یەزدانی شکۆمەندی بۆ کێوەکە کە هیچی لێ نەمابوو، ئیتر بوو بە دۆخی زەوی و ئەویش بابەتی موسا بوو. [27]
دوای ئەوەی زانی چی لێ هاتووە، خودا پێی فەرموو کە پێی باشە بۆ دوو جیهان، بە دیاریکردنی بۆ پێشبینی و بەبێ یارمەتی فریشتەکان، فەرمانی دا قاپەکان بهێنێت و ئەوەی فەرمووی جێبەجێ بکات و سنووری دیاریکراو زیاتر نەبێت و فێری بکات بە پەیڕەوکردنی ئەو بەند و وردەکاریانەی تێیدایە، سوپاسی خوای کرد کە ڕاستی پیشان دا و ڕێنمایی کرد بۆی و بە تەنها ئاگاداری کرد و بە یەک کردنی نیازی کارکردن بۆ خودا، ئاگاداری کرد کە لەگەڵ پەڕکتێبەکەی دا نەپاڵوێتەوە و پاشان موسا چووە لای قەومەکەی و فێری کردن و تەوراتی بۆ کردن و پێشکەشیان کردن. : (وَلَمّا جاءَ موسى لِميقاتِنا وَكَلَّمَهُ رَبُّهُ قالَ رَبِّ أَرِني أَنظُر إِلَيكَ قالَ لَن تَراني وَلـكِنِ انظُر إِلَى الجَبَلِ فَإِنِ استَقَرَّ مَكانَهُ فَسَوفَ تَراني فَلَمّا تَجَلّى رَبُّهُ لِلجَبَلِ جَعَلَهُ دَكًّا وَخَرَّ موسى صَعِقًا فَلَمّا أَفاقَ قالَ سُبحانَكَ تُبتُ إِلَيكَ وَأَنا أَوَّلُ المُؤمِنينَ*قالَ يا موسى إِنِّي اصطَفَيتُكَ عَلَى النّاسِ بِرِسالاتي وَبِكَلامي فَخُذ ما آتَيتُكَ وَكُن مِنَ الشّاكِرينَ).

ساماریتان و پیشەسازی کالب

یادی ئەو نیعمەته بکەن که موسا چل ڕۆژ بیری کردو وتی: نەوەی ئیسرائیل بیست ڕۆژ چاوەڕوانی کرد، وایانزانی که هەرگیز ناگەڕێتەوە، جا کاتێک موسا گەڕایەوه بۆ ئەو بەڵێنەی که پێی دابوو، خێرا هەموویان به فەرمانی ئەو زاته دەوەستان و بەو شێوەیه دەیانبینیت . 29 – موسا چوو بۆ لای سەمەری و لێی پرسی چی کردووە ، وەڵامەکەی ئەوەیە کە ئەوەی نەوەی ئیسرائیل نەیبووە ، بەڵام موسای پێ نەبوو ، بەڵام ئەو بە وینەی سووتاند و بە دوایدا بە دوایدا ، بە ویتی : ” بە ویرای ” ی تەقاندەوە و پێی گوت : لەم جیهانەدا سزای هەیە ، لە قیامەتدا فەرمووی : (قَالَ فَاذْهَبْ فَإِنَّ لَكَ فِي الْحَيَاةِ أَنْ تَقُولَ لَا مِسَاسَ ۖ وَإِنَّ لَكَ مَوْعِدًا لَنْ تُخْلَفَهُ ۖ وَانْظُرْ إِلَىٰ إِلَٰهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عَاكِفًا ۖ لَنُحَرِّقَنَّهُ ثُمَّ لَنَنْسِفَنَّهُ فِي الْيَمِّ نَسْفًا)؛ هیچ خودایەک نییە تەنها خودا نەبێت.

تووڕەیی موسا و هەڵدانی تەختە

موسا لە گەلەکانی تووڕە بوو ، چونکە ئەو بەو کەلەقەیەیان بۆ لای خودا برد ، وەک پێشتر ئاماژەی پێ کرا ، خۆی نەبوو بە خاوەنی ، ئەو تەختەی هەڵدا کە حوکم و تەشریعی خوای تێدا بوو ، تووڕەیی و پەشیمانی لە گەلەکەی و سەرەڕای دەست نەئەنقەستەکەی و هیچ زیانێکی بۆ ئەو نەبوو ، موسا ڕاستەوخۆ بانگی کرد کە خۆی و براکەی لێ خۆش بێت و داوای بەزەیی لێ بکات . [32]

موسا و مانگای زەرد

پیاوێکی دەوڵەمەند کە کوڕی نەبوو، لە ئیسرائیل لەلایەن خزمێکیەوە کوژرا، بە ئامانجی بەدەستهێنانی میراتەکە، ئینجا بکوژەکە هاتە لای موسا بۆ ئەوەی بە مردنی خزمەکەی بڵێت و داوای لێکرد یارمەتی بدات بۆ ناسیی بکوژەکە و لێی ڕزگار بکات و موسای نەبوو – سەلامی خوای لێ بێت – هیچ شتێکی نەدەزانی بۆیە خەڵکی کۆکردەوە و پرسیاری لێکردن و هیچ شتێکی لێ نەدەزانی ، بۆیە خوا وەی لێکرد کە فەرمان بە خەڵک بکات مانگاسەر سەربڕن ، بۆیە بکوژەکە بناسی ، خەڵکەکەش سەرسام بوون ، ئەوانیش زیاتر پرسیاریان لە وەسفەکانیان کرد . دوای ماوەیەکی زۆر دۆزییانەوە، ئەگەر بە فەرمانی سەربڕینی مانگایەک بپاڕێنەوە، ئەوا لێکیان دەکردنەوە، بەڵام بە پەستان خستنە سەر خۆیان، خوا جەختی لەسەر کردەوە، پاشان سەربڕی و بە ئێسکەکانی خۆی بە فەرمانی خودا لە مردووانیان دا، ئیتر بە وشێوەیە یان بە بکوژەکەی وت. [33]
لە لێدوانێکدا وتی:(وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ إِنَّ اللَّـهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تَذْبَحُوا بَقَرَةً قَالُوا أَتَتَّخِذُنَا هُزُوًا قَالَ أَعُوذُ بِاللَّـهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ*قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَّا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ*قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا لَوْنُهَا قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَاءُ فَاقِعٌ لَّوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِرِينَ*قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّن لَّنَا مَا هِيَ إِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَا وَإِنَّا إِن شَاءَ اللَّـهُ لَمُهْتَدُونَ*قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَّا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَّا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ*وَإِذْ قَتَلْتُمْ نَفْسًا فَادَّارَأْتُمْ فِيهَا وَاللَّـهُ مُخْرِجٌ مَّا كُنتُمْ تَكْتُمُونَ*فَقُلْنَا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِهَا كَذَلِكَ يُحْيِي اللَّـهُ الْمَوْتَى وَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ).

چیرۆکی موسا لەگەڵ سەوزەکان

موسا لەو قەومەی که ناسی، جا ئەگەر کەسێک هەبوو لەو زاته چاکتر و بەپێزاتر و بەئەمەک تر بوو. موسا ش بە نەرێنی وەڵامی دایەوە و خوای گەورە بانگی کرد و فەرمانی پێ کرد کە فەرمانی خۆی بۆ ڕادەست بکات ، من لە ئەو ەوە دەزانم ، موساش لە پەروەردگاری پاڕایەوە کە لەگەڵی بیناسیتا ، تا فێر ببێت و زیاد بکات و خوای گەورە پێی گوت کە ئەو کۆیلە سەوزە باشە و لەو شوێنەی کە دەیدۆزێتەوە ئاگادار کرد کە ئاڵۆزی بەحرەینە و گرنگی گەیشتن پێی بە لەدەستدانی ئەو نەهەنگەی کە بە فەرمانی ئەو لەگەڵی هەڵی دەگرێت . 35 ] موسا ماسییەکی سروشتی بوو ، ( 36 ) ، موسا ڕۆیشت و یەشوعی کوڕی نون کە خزمەتی دەکرد ، لەگەڵ خۆی بردی و ئاڵای لێ وەرگرت و بە ڕێگادا ڕۆیشتن ، لە تاشەبەردێکدا پشوویان دا و لە ماوەی پشوویاندا نەهەنگەکە بزر بوو ، ئینجا بەردەوام بوون لەسەر ڕێگاکە بەبێ ئەوەی یەشوع فەرمانی نەهەنگەکە بپشکنن ، کاتێک ماندوو و برسی بوون موسا داوای لە یەشوع کرد نان بخوات و پاشان نەهەنگەکە ون بوو و گەڕانەوە بۆ لای بەردو سەوزەکان و سەوزەکان دۆزەوە و موساش وەڵامی دایەوە و داوای لێکرد کە لەگەڵی بچێت و لە ڕێگاکەی خۆی لەگەڵی بچێت ، تا لێی فێر بێت ، سەوزەکان لە پرسیاری زۆر ئاگاداریان کرد و نەبوونی سەبر و بێ ئارامیان لێ دا و وەڵامی موسابۆ ئەو بوو . سڵاو و دروود و بێ شووت هەر لەسەر ئەو فەرمانه بەجێ یە، فەرمان ەکانی خۆی جێبەجێ دەکات و هەمیشه و بەردەوام بەو ڕێگەو بەسه بۆ لای ئەو دەبرێت. 
ئەلخەدەر بە موسای گوت: لێی مەپرسە چی کردووە هەتا ئەو کاتە کردی، موسا ڕازی بوو، ئینجا سواری کەشتییەکە بوون کە خاوەنەکانیان بەبێ کرێی سەرئاو چوون، بۆیە سەوزەکەشی برد بۆ لۆمەی کەشتیەکە، ئیتر پەنچەرەکەی کرد، بەشێکی شی تێکدا و موسا شڕیان لەو کردەوەی خۆی دا و ئەلخەدری بەبیر هێنایەوە و بەبیری هێنایەوە کە لێی خۆش بێت و پاشان بە کورێکیدا تێپەڕین بۆیە سەوزەکان کوشتیان بۆیە موسا سەرسام بوو و خۆی خۆی نەبوو بە خاوەنی و پرسیاری لێکرد بۆچی هەناسەیەکی بێتاوانی کوشت بۆیە ئەلخادەر ئەو مەرجەی بیر هێنایەوە ، موسا بەڵێنی پێدا کە لە بابەتێکی تر نەپرسێتەوە و ئەگەر پرسیاری لێ کرد لە چارەسەردایە لە چارەسەرێک لە ڕێگای ەوە بۆ ی ی بیر خستیەوە ، بۆیە ئەلخادەر ئەو مەرجەی بە بیر هێنایەوە ، موسا بەڵێنی پێدا کە لە بابەتێکی تر نەپرسێتەوە و ئەگەر پرسیاری لێ کرد لە چارەسەردایە لە چارەسەرێک لە ڕێگای ئەوەوە بۆ ی لە چارەسەرە لە ڕێگەی ئەوەوە . دیوارێکیان دۆزیەوە کە سەوزەکان تێیدا دەڕووخێت ، بۆیە سەوزەکان چاکیان کردەوە ، موساش نکۆڵی لێ کرد ، کوڕەکە دەبوو بە هۆکاری ناخۆشی خێزانەکەی ، خوای گەورەش ئیلهامی لە سەوزەکان دا بۆ کوشتنی ، دایک و باوکی شیوێکی باشی دەگۆڕیەوە ، بەڵام دیوارەکە لەژێریدا گەنجینەیەکی نێژراو بوو بۆ دوو کوڕی بێ باوک . باوکی چاکیان بۆ چاک کرد، هەتا گەورە بوون، گەنجینەکەیان دەرکردن، بۆ ئەوەی خەڵکی گوندەکان وەریاننەگریت، سەوزاییەکان دڵنیاییان بە موسا دا کە کردەوەکانی لەسەر خۆی نییە، بەڵکو بە ئیلهامی خودایە. 
لە لێدوانێکدا وتی:(قَالَ لَهُ مُوسَى هَلْ أَتَّبِعُكَ عَلَى أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمَّا عُلِّمْتَ رُشْدًا*قَالَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا*وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا*قَالَ سَتَجِدُنِي إِنْ شَاءَ اللَّهُ صَابِرًا وَلَا أَعْصِي لَكَ أَمْرًا*قَالَ فَإِنِ اتَّبَعْتَنِي فَلَا تَسْأَلْنِي عَنْ شَيْءٍ حَتَّى أُحْدِثَ لَكَ مِنْهُ ذِكْرًا*فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ خَرَقَهَا قَالَ أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا*قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا*قَالَ لَا تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلَا تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا*فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا لَقِيَا غُلَامًا فَقَتَلَهُ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا نُكْرًا*قَالَ أَلَمْ أَقُلْ لَكَ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِيَ صَبْرًا*قَالَ إِنْ سَأَلْتُكَ عَنْ شَيْءٍ بَعْدَهَا فَلَا تُصَاحِبْنِي قَدْ بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا*فَانْطَلَقَا حَتَّى إِذَا أَتَيَا أَهْلَ قَرْيَةٍ اسْتَطْعَمَا أَهْلَهَا فَأَبَوْا أَنْ يُضَيِّفُوهُمَا فَوَجَدَا فِيهَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ قَالَ لَوْ شِئْتَ لَاتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا*قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَيْنِي وَبَيْنِكَ سَأُنَبِّئُكَ بِتَأْوِيلِ مَا لَمْ تَسْتَطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا*أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا*وَأَمَّا الْغُلَامُ فَكَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا*فَأَرَدْنَا أَنْ يُبْدِلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا*وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا)
پێشوو
چیرۆکی عیسای پێغەمبەر
داهاتوو
چیرۆکی ئەو کەسانەی کە گەڕاونەوە